زن محترم (۲۰۱۴) (۱)
The Honourable Woman (2014)
نویسنده و کارگردان: هوگو بلیک
تولیدکننده: بیبیسی جهانی
ژانر: تریلر سیاسی-جاسوسی
محصول: بریتانیا
تعداد: یک فصل (مینیسریال)، ۸ قسمت
مدت هر قسمت: ۶۰ – ۵۰ دقیقه
“توجه فرمایید، با خواندن این مطلب، ممکن است داستان سریال لو برود.”
زن نیکنام یا زن محترم، مینیسریالی خوشساخت با بازی درخشان مگی جیلنهال، داستانی تکاندهنده از احوالات مردمیست که در سرزمین موعود، نهتنها برای خاک بلکه برای بقا میجنگند و این امر بیش از آنکه به دین و گرایشهای مذهبی مرتبط باشد، به بازیهای سیاسی، منافع کشورهای دیگر، درگیریهای گروهها و حزبهای مخالفِ هم و عقبهی نژادی و مشکلات دیرینهی فلسطینیان و قوم یهود چون ماجرای سامسون و دلیله – پبش از اسلام – باز میگردد و تمامِ این تضادهای فکری و عقیدتی و ریشهدار و اصطکاک منافع با یکدیگر موجب شده عدهای را خیالات بردارد که برای تصاحبِ دستکم بخشی از کنعان، باید هر دانهی خاک و شن آنجا را با خونِ مخالفانشان غسل دهند، باید بکشند و خفه کنند و گلو بدرند و با این مضمون، زن محترم، نفسگیر و غمانگیز شروع میشود: مردی جان مردی دیگر را در برابر چشمان کودکان خردسالش میگیرد و جوی خون جاری میکند تا سکانس ابتدایی، چون براعت استهلال عمل کرده و عمق ریشهی نفرت و خصومت و دشمنیِ را آشکار سازد.

خصومتی که به هیولایی سیرآبناشدنی بدل شده و با هر ضربه و کشتار، تشنهتر میشود و خون بیشتری طلب میکند و نکبتی در هم تنیده ایجاد کرده بین مردمی که اجدادشان قرنها پیش در آن سرزمین کنار هم میزیستهاند و اکنون هر دو یک خدا را میپرستند، ذبحشان و حلال و حرامشان شبیه و زبانشان با ریشهی سامی متاثر از یکدیگرست و هر دو طرف، هم معنای «سَلامٌ عَلیکم» را میفهمند و هم «شالوم آلِخِم» را؛ ولی ترجیح داده شده تا این مشترکات نادیده گرفته شود و آدمها ترغیب شوند به انتقامگیری و یتیم ساختن طفلان بیگناه و حتا به این هم بسنده نکنند و به کودکان معصوم آموزش دهند تا از بچههای قوم یهود بترسند، به آنها اعتماد نکنند و به ایشان دشمنی ورزند؛ فرمول ترسناکی که حداقل در رابطه با نسا (مگی جیلنهال) و عاتکه (لوبنا حلبی) درست عمل نمیکند و درامِ زن محترم بر اساس نارکارآمدی نحلهی دشمنی شکل میگیرد، بر اساس پافشاری نسا بر دوستی و همکاری با فلسطینیان و کشمکشهای درونی عاتکه که سعی دارد بین علاقه به نسا و خانوادهی او و در عین حال کنترل و انتقام گرفتن از آنها تعادل ایجاد کند.

دوستی این دو زنِ یتیم که یکی فلطسینیست و یکی یهودی، یکی مسکینی رشد یافته در اردوگاههای پناهجویان و دیگری مرفهی بزرگشده در لندن، تقابل عمیق و در عین حال ظریفیست از اعتقاد و ایمان و پایبندی به دو هدف کاملن متضاد و دو تعریف مستقل از آنچه که بخشی از هویت هر انسانی را میسازد یعنی وطن؛ وطنی که برای عاتکه با حذف اسرائیلیها معنا مییابد و برای نسا با صلح و همبستگی.
و صلح! واژهای که حتا نباید در آن سرزمین بر زبان آورده شود، چه رسد که فردی بخواهد آن را به ثمر برساند و نسا به قول برادرش اِفرا (اندرو بوچان) سادهتر از آن است که چنین شرایطی را درک کند. او زنیست که رویایی – کمی کودکانه – دارد و شاید حتا در عمرش شهرکهای اسرائیل را، همانها که دهههاست بر سرشان دعواست را ندیده باشد چه رسد که بداند در نوار غزه و در ذهن و قلب بسیاری از فلسطینیان چه میگذرد. نسا هرگز قبل از ورود به نوار غزه نمیدانست که از دید اکثر ساکنان آن باریکه، یک اشغالگرست که هویت و خاک فلسطینیان را ربوده و نسا، آن زن جوان پر شور که قلبش لبریز از عشق و مهرست یکمرتبه با واقعیاتی هولناک مواجه میشود و خودش را نمایندهی پدرش و تمام فرزندان خلف اسرائیل مییابد که حالا اسیر دست تندروهای فلسطینی شده و جان و جسمش حلال مسلمینست!

لحظهای که نسا آهسته و آرام برمیخیزد و لباسش را بر تن میکند، آن خودِ قبلی و سرحالش تا ابد کف زمین سخت و سفت زندان فلسطینیان جا میماند و همین تحقیرشدهگی و بیپناهی اوست که تمام معادلات تنفر را در وجود عاتکه بر هم میزند. عاتکه نمیتواند چنین ظلمی را بر هیچ زنی روا بدارد و وجدانش او را وادار بهنشان دادن عکسالعمل در برابر هموطن متجاوزش، صالح الزاهد (فیلیپ آردیتی) میکند و درست از آن لحظه به بعد است که عذاب وجدان، این چریک مرموز را راحت نمیگذارد و در کنار انجام ماموریتش بینِ خانوادهی اشتاین، همهی سعیاش را میکند تا نسای خرد شده، بتواند روی زانوان لرزانش بایستد از دلِ ویرانهی خود بیرون آمده و جسارت دوباره زندهگی کردن را باز یابد، دیگر از هیچ متجاوزی نهراسد و مادر بودنش را نه یک ضعف بلکه بزرگترین نقطهی قوتش بداند.
هوگو بلیک در کنار قصهگویی خوب و دقت به جزئیات روایی و بصریِ زن محترم توانسته مفهوم تجاوز را از شکل سنتیاش خارج کند و به نحو دیگری هم چهرهی کریه تجاوزِ فیزیکی را آشکار سازد و هم آن را بهعنوان استعارهای از تجاوز به خانه و وطن و خاک نشان دهد بیآنکه به مسلمانان توهین کند. در حقیقت او انگیزهی متجاوز را عصبیت و خشم بیاندازه و سپس اطاعت از اتوریته که همان پدرش باشد بیان میکند، پدری که سالها پیش دستور قتل پدر نسا را داده بوده و حالا آن حس انتقامجویی را به فرزندش منتقل کرده و فرزندش نیز درصدد است تا این حس ویرانگر را به پسرکان دیگری از فلسطینیان منتقل کند که در نهایت یکی از آن بچهها قربانی اصرار به عداوت داشتن میشود و تمام اینها حاصل فرمول انتقامکِشیست و نه به صلح گفتن تا کودکان نسل به نسل با نفرت رشد کنند بیآنکه حقیقت وجودیشان بد و سیاهی باشد.

نفرتورزی! یک چرخهی معیوب که چون چاه ویل است و در عمیقترین و تاریکترین بخش خود، جایی که امید مرده و با هزار سالهگان سر به سر است، بالاخره یکی شدن و آفرینش را پدیدار میسازد و موجب حیات یافتن فرزندی از دل پلشتی و سیاهیِ تجاوز میشود. فرزندی که متعلق به هر دو قوم است، و موسیقی مارتین فیپس که چون خودِ داستان پرتعلیق آفریده شده بر این یکی شدن تاکید دارد. او استادانه از المانهای موسیقایی هر دو ملت بهره برده و فرم حماسی موسیقی فلسطینی را با آوای لطیف ویولن عبریزبانان تلفیق کرده و آواز زنانهی مختص خاورمیانه را هم از یاد نبرده تا هم مویهی زنان بر دردِ جاریشان در آن سرزمین را یادآوری کند و هم تمایل آنان به رهایی را.
و اما کَسیم (قاسم)، فرزندی که نطفهاش در رحم یک زن یهودی بسته شده و طبق سنت یهودیان، بعد از تولد از بنیاسرائیل بهشمار میآید، فرزندی که پدرش یک عرب مسلمان است و طبق اعتقاد مسلمانان او باید دین پدرش را به ارث ببرد، فرزندی بیهویت که میان این دو قوم، این دو فکر، این دو همسایه غریب و در عین حال قریب گیر افتاده و هر کدام از دو طرف نزاع وجود نحیف او را به سمت خود میکشد. کسیم، آن فرزند ساکت و معصومی که با نگاه غمناکش سخن میگوید و گوشی هم برای شنیدن پیدا نمیکند، آن فرزند سرگردان که نه مادر خود را میشناسد و نه پدرش را، او که بیگناهترین فرد این جدل است. او خودِ فلسطین است. او خودِ اسرائیل است. کسیم تمامِ سرزمین موعود است که با چشمان جویایش، انتظار یک ناجی را میکشد؛ کسی که بتواند صلح را صحیح و درست و بیلکنت، بدون آنکه مصادرهاش کرده و پسوند و پیشوندی را با تحمیل به آن بیفزاید، هجی کند.
پینوشت:
۱) برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد سریال «زن محترم» اینجا کلیک کنید.